Γράφει ο Δημήτρης Φιλελές
Λογοτέχνης, Φωτογράφος
http://dimitrisfileles.blogspot.com/
Η ελληνική γλώσσα έχει ιστορική συνέχεια που ξεπερνά τις τέσσερις χιλιετίες. Ακόμα και σήμερα έχει τη δυνατότητα να δημιουργεί νέες λέξεις (ιδιαίτερα στον επιστημονικό τομέα), η ακριβολογία της είναι μοναδική, ξεχωρίζει για τη μουσικότητά της, το σημαίνον και το σημαινόμενο ταυτίζονται μοναδικά. Όλα αυτά τα στοιχεία την καθιστούν ξεχωριστή σε ό,τι έχει να κάνει με την επιστήμη της γλωσσολογίας.
Υπάρχουν, όμως, και άλλα χαρακτηριστικά που εμφανίζει ως ζωντανός και αδιάκοπα εξελισσόμενος οργανισμός, και αυτά της προσδίδουν μια ιδιαίτερη χάρη. Ανάμεσά τους και οι φράσεις που προστίθενται στο πέρασμα του χρόνου, καθώς ιστορικά γεγονότα ή έντονα κοινωνικά συμβάντα αφήνουν το ανεξίτηλο αποτύπωμά τους αλλά και την ιδιαίτερη διαχρονική σημασία και αξία τους.
Γνωρίζοντας την προέλευση αυτών των φράσεων, χαράζουμε με ευκολία στη μνήμη μας σημαντικές ιστορικές και κοινωνικές στιγμές, που αλλιώς θα ήταν δύσκολο να απομνημονεύσουμε – ή ίσως να μην υπήρχε και λόγος για κάτι τέτοιο.
Παράλληλα, είναι και αυτός ένας τρόπος για την αποφυγή της πτώχευσης της γλώσσας μας, που καθημερινά βάλλεται από την επιβολή της χρηστικότητας ή της ταχύτητας επικοινωνίας σε βάρος της ποιότητας.
Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, μια περιήγηση σε φράσεις δηλωτικές μιας κατάστασης, που η σημασία αλλά και η πηγή τους κινδυνεύουν να χαθούν στον βυθό της άγνοιας – κατά συνέπεια και η ορθή χρήση τους.
Στήλη άλατος
Όλοι έχουμε μείνει στήλη άλατος, δηλαδή άναυδοι, αποσβολωμένοι, ακούγοντας μια δυσάρεστη είδηση ή αντιμετωπίζοντας μια τρομακτική εικόνα. Έτσι μεταμορφώθηκε και η γυναίκα του Λωτ, σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη, όταν ο Θεός αποφάσισε να καταστρέψει τα αμαρτωλά Σόδομα και Γόμορα. Άγγελος Κυρίου τους οδήγησε στην έξοδο με την εντολή να μην κοιτάξουν πίσω τους. Όμως η γυναίκα του, η Ιουδήθ, γεμάτη περιέργεια έστρεψε πίσω το βλέμμα της και μεταμορφώθηκε ακαριαία σε στήλη άλατος.
Το κουτί της Πανδώρας
Είναι βέβαιο ότι όλοι φοβόμαστε όταν ανοίγει το κουτί της Πανδώρας, καθώς αναμένονται δυσάρεστες καταστάσεις. Η Πανδώρα, κατά την ελληνική μυθολογία, είναι η πρώτη θνητή γυναίκα που πλάστηκε με εντολή του Δία για να τιμωρήσει τους ανθρώπους μετά την κλοπή της φωτιάς από τον Προμηθέα. Όταν άνοιξε το πιθάρι που της δόθηκε, ξέφυγαν όλα τα δεινά των ανθρώπων, εκτός από την ελπίδα, που έμεινε στον πάτο του πιθαριού.
Η δαμόκλειος σπάθη
Η δαμόκλειος σπάθη εκφράζει την επικινδυνότητα που κρέμεται πάνω από κάθε σημαντική απόφαση. Ο Δαμοκλής, αυλοκόλακας του τυράννου Διονυσίου Β΄, επαίνεσε την εξουσία του άρχοντα. Εκείνος τον προσκάλεσε να ζήσει μια μέρα σαν βασιλιάς, αλλά του τοποθέτησε ένα σπαθί πάνω από το κεφάλι του δεμένο με τρίχα αλόγου. Έτσι του έδειξε πόσο εύθραυστη και επικίνδυνη είναι η εξουσία.
Οι Κασσάνδρες
Οι πολιτικοί προτρέπουν να μην ακούμε τις Κασσάνδρες, δηλαδή όσους προβλέπουν δυσάρεστα γεγονότα. Η Κασσάνδρα, κόρη του Πρίαμου, είχε το χάρισμα της μαντικής αλλά, λόγω της κατάρας του Απόλλωνα, κανείς δεν πίστευε τις προφητείες της. Αν και προέβλεψε τον Τρωικό Πόλεμο, δεν την άκουσαν και η ιστορία την δικαίωσε.
Περί όνου σκιάς
Η φράση σημαίνει διαφωνία για ασήμαντο λόγο. Στην αρχαία Αθήνα, κάποιος νοίκιασε έναν γάιδαρο και θέλησε να ξεκουραστεί στη σκιά του. Ο ιδιοκτήτης ζήτησε επιπλέον χρήματα, με αποτέλεσμα να καταλήξουν σε διαμάχη στο δικαστήριο… περί όνου σκιάς.
Καβάλησε το καλάμι
Ο βασιλιάς Αγησίλαος της Σπάρτης έπαιζε με τον γιο του καβαλώντας ένα καλάμι. Όταν κάποιος τον είδε, τον παρακάλεσε να μην το διαδώσει. Από τότε, όποιος φαντάζεται πως είναι κάτι που δεν είναι, λέμε ότι “καβάλησε το καλάμι”.
Μας φλομώνει
Η λέξη προέρχεται από το φυτό φλόμος, με δυσάρεστη και ζαλιστική οσμή. Έτσι λέμε «με φλόμωσε στο ψέμα» για κάποιον που λέει συνεχώς ψέματα, όπως το φυτό που “φλομώνει” με την αποπνικτική του μυρωδιά.
Αγαπητοί αναγνώστες, ανανεώνουμε τη συνάντησή μας με το δεύτερο μέρος των φράσεων που ομορφαίνουν τη γλώσσα μας στο επόμενο τεύχος.
