Γράφει ο Θεόφιλος Μουστάκας – Βρεττός, εκπαιδευτικός Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, μέλος ΔΣ του ΣΕΠΕ Αιγάλεω
Τι μπορεί να μας διδάξει σήμερα το 1821;
Αφορμή για αυτό το άρθρο στάθηκε ο προβληματισμός που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της προετοιμασίας της φετινής μας σχολικής εορτής για την εθνική επέτειο της 25ης Μαρτίου. Οι επέτειοι αυτές συμβάλλουν στη διαμόρφωση κοινών αξιών και μιας κοινής εθνικής ταυτότητας. Μέσα από τέτοιες στιγμές μνήμης οι κοινωνίες προσπαθούν να θυμηθούν το παρελθόν τους, αλλά και να αναζητήσουν όσα μπορούν να τις ενώσουν στο παρόν. Φέτος σε μια συγκυρία κατά την οποία οι συγκρούσεις εξελίσσονται ανησυχητικά κοντά μας, η ανάγκη για ειρήνη προβάλλει ως το πιο βασικό νόημα της επετείου.
Με αφορμή λοιπόν την επέτειο της 25ης Μαρτίου, αξίζει να αναλογιστούμε όχι μόνο το ίδιο το ιστορικό γεγονός της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο το θυμόμαστε και το ερμηνεύουμε σήμερα. Το πώς οι άνθρωποι θυμούνται το παρελθόν και ιδιαίτερα σημαντικές πτυχές του δεν είναι κάτι σταθερό και αμετάβλητο. Μέσα από αυτή την οπτική γίνεται φανερό ότι ο εορτασμός της 25ης Μαρτίου δεν αφορά μόνο το παρελθόν που μνημονεύει.
Το τι τελικά διατηρείται στη συλλογική μνήμη των κοινωνιών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις επιλογές κοινωνικών ομάδων, θεσμών και του ίδιου του κράτους. Οι θεσμοθετημένες εορτές δίνουν μια «δεύτερη ζωή» σε ένδοξες στιγμές της εθνικής ιστορίας. Από τη μία πλευρά συμβάλλουν στη διαμόρφωση συλλογικών και εθνικών ταυτοτήτων στους πολίτες και από την άλλη μπορούν να λειτουργήσουν και ως τρόπος νομιμοποίησης πολιτικών επιλογών και ηγεσιών στο παρόν.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διαδικασίας αποτελούν και τα πρόσφατα επίσημα μηνύματα της πολιτικής ηγεσίας για την επέτειο. Το 2024 κατά τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου στον Καναδά, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης συνέδεσε την επέτειο με την επιστολική ψήφο και τη συμμετοχή των Ελλήνων της διασποράς στις εκλογικές διαδικασίες. Η επιλογή αυτή δείχνει πως ακόμη και μια ιστορική επέτειος μπορεί να αξιοποιηθεί για να ενισχυθεί η πολιτική ατζέντα της εκάστοτε κυβέρνησης και να προσδώσει κύρος σε σύγχρονες πολιτικές επιδιώξεις. Έναν χρόνο αργότερα, στο μήνυμα για την επέτειο, το βάρος μετατοπίζεται σε έννοιες όπως η ενότητα και η αναζήτηση της αλήθειας μέσα σε ένα δύσκολο πολιτικό περιβάλλον εξαιτίας της δημόσιας συζήτησης που επηρεάζεται από το δυστύχημα των Τεμπών και άλλες υποθέσεις που προκαλούν μέχρι και σήμερα έντονες αντιδράσεις.
Υπό αυτό το πρίσμα γεννάται το ερώτημα ποια νοήματα αποκτά σήμερα η επέτειος της 25ης Μαρτίου. Σε μια εποχή που η ανθρωπότητα βιώνει νέους πολέμους και έντονους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς, ενώ η κλιμάκωση της έντασης γύρω από το Ιράν ενισχύει τον φόβο μιας ευρύτερης περιφερειακής σύγκρουσης, αξίες όπως η ανεξαρτησία, η αυτοδιάθεση και η ελευθερία των λαών αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Αυτές υπήρξαν άλλωστε και στον πυρήνα του αγώνα του 1821, ενός σκληρού και βίαιου αγώνα για την ανεξαρτησία.
Η μνήμη της Επανάστασης του 1821 μπορεί επομένως να αποκτήσει και σήμερα ένα ουσιαστικό περιεχόμενο, αν τη δούμε όχι μόνο ως μια τελετουργική αναφορά στο παρελθόν, αλλά ως αφορμή για να σκεφτούμε ποια κοινωνία θέλουμε να οικοδομήσουμε.
Ίσως λοιπόν το νόημα της επετείου να μπορεί να διαμορφωθεί «από τα κάτω», από την κοινωνία, τους νέους ανθρώπους και τους πολίτες που βιώνουν άμεσα τις συνέπειες των επιλογών της εξουσίας. Σε αντίθεση με τις επίσημες αφηγήσεις που συχνά επικαλούνται την ενότητα για να δικαιολογήσουν νέες γεωπολιτικές δεσμεύσεις και πολεμικές εμπλοκές, η δική μας ενότητα μπορεί να θεμελιώνεται στην υπεράσπιση της ειρήνης και της αξιοπρέπειας των λαών.
Αν η ιστορία έχει κάτι να μας διδάξει, είναι ότι οι λαοί που αγωνίστηκαν για την ελευθερία τους γνωρίζουν καλά το τίμημα του πολέμου. Γι’ αυτό ίσως το πιο αυθεντικό μήνυμα της επετείου σήμερα να είναι μια καθαρή φωνή υπέρ της ειρήνης, ώστε η κοινωνία μας να μη βρεθεί ξανά μπροστά σε περιπέτειες που δεν υπηρετούν τα πραγματικά της συμφέροντα.
Μουστάκας Βρεττός Θεόφιλος
