Γράφει ο Θεόφιλος Μουστάκας – Βρεττός*
«Οι πόλεις είναι ένα σύνολο πραγμάτων: απομνημονεύσεων,
επιθυμιών, σημείων μιας γλώσσας. Οι πόλεις είναι τόποι
ανταλλαγών, όπως εξηγούν όλα τα βιβλία της οικονομίας,
αλλά οι ανταλλαγές αυτές δεν είναι μονάχα ανταλλαγές εμπορευμάτων,
είναι και ανταλλαγές λέξεων, πόθων, αναμνήσεων».
Ίταλο Καλβίνο: Αόρατες Πόλεις
Η επαφή των ανθρώπων με το παρελθόν γίνεται στις μέρες μας με πολλαπλούς τρόπους. Κι αν κάποτε η εκπαίδευση και τα μνημεία είχαν την πρωτοκαθεδρία στη διαμόρφωση ιστορικής κουλτούρας, σήμερα πλάι στα Μουσεία, τις δημόσιες τελετές μνήμης και τις εθνικές επετείους, ο κινηματογράφος, η τηλεόραση, καθώς και ο ηλεκτρονικός και έντυπος τύπος έρχονται να πολλαπλασιάσουν τους τρόπους με τους οποίους νοηματοδοτείται το παρελθόν. Σε αυτό το πλαίσιο στήλες, όπως στην εφημερίδα σας, που συνομιλούν με το παρελθόν, και δη το τοπικό, διαδραματίζουν μία σπουδαία λειτουργία. Εμπλέκουν τον αναγνώστη με την ιστορία της πόλης ή της περιοχής του, με αποτέλεσμα να προσλαμβάνεται και να κατανοείται καλύτερα η γενική ιστορία και να αυξάνεται το ενδιαφέρον για το παρελθόν. Έτσι τελικά, οι άνθρωποι πείθονται πιο εύκολα για την πρακτική χρησιμότητά της ιστορίας, η οποία διαμορφώνει την ανθρώπινη συμπεριφορά και μέσω του παρελθόντος και της σύνδεσης με το παρόν, μας βοηθά να αγωνιζόμαστε για ένα καλύτερο μέλλον.
Πιάνοντας το νήμα από το τελευταίο άρθρο του φίλου Χάρη Παπακώστα για το μνημείο των εκτελεσθέντων αγωνιστών του Αιγάλεω στη συνοικία του Άη-Γιώργη, θα ήθελα να καταθέσω ορισμένες σκέψεις.
Ξεκινώ με την παραδοχή πως τα μνημεία διαμορφώνουν τη δημόσια μνήμη στο χώρο, πως οι άνθρωποι θυμούνται μέσα από την πόλη τους. Ανακαλούν γεγονότα, εικόνες και συναισθήματα από το παρελθόν και κατασκευάζουν νοήματα και ταυτότητες. Τα μνημεία δηλαδή που φτιάχνουν οι άνθρωποι, στην πορεία τούς επηρεάζουν. Όπως ορθώς τονίζεται στο άρθρο για το μνημείο για το «Ολοκαύτωμα του Αιγάλεω», αυτό είναι μνημείο αντιφασιστικό. Ανακαλεί ένα τραυματικό γεγονός και παράλληλα ενδυναμώνει την έννοια της δημοκρατίας, αντιθετικά με το δηλητήριο του ναζισμού. Η προβληματική που τίθεται είναι πως αφού κτίστηκε κοντά στο χώρο που εξοντώθηκαν τα θύματα του ναζισμού, και όχι σε κεντρικό σημείο της πόλης, αποδυναμώνεται η διαλεκτική του σχέση με τους κατοίκους. Δίπλα σε έναν δρόμο ταχείας κυκλοφορίας, στην άκρη της πόλης, η μνήμη διαμορφώνεται ερήμην των πολιτών και συντηρείται κυρίως μέσα από ετήσιες τελετουργίες της δημοτικής αρχής και της σημαντικής συμβολής της Ένωσης των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος Αιγάλεω. Αναντίρρητα χρειάζεται ο αντιφασιστικός αγώνας σε ζωντανές γειτονιές, χρειάζεται όμως και στο κέντρο του. Για να επιτελέσει ακόμα καθοριστικότερο ρόλο, ως ένα ζωντανό και δρων υποκείμενο και να επιβάλλει συγκεκριμένες συμπεριφορές οφείλει να ενταχθεί σε ένα πλαίσιο για να έχει περισσότερο νόημα. Με αυτό το σκεπτικό είχε θεσπιστεί ο αντιφασιστικός μήνας από την παράταξη της Ανάπλασης στη μνήμη του ναζιστικού ολοκαυτώματος της 29/9/1944. Ένας θεσμός που σταδιακά εγκαταλείφθηκε από την απελθούσα δημοτική αρχή, ενώ είχε αγκαλιαστεί από πληθώρα τοπικών φορέων και τον απλό κόσμο, μια δεκαετία πριν.
Παρόμοιες δράσεις διατηρούν μια διαρκή σχέση με τον τόπο και την ανάκληση της μνήμης μέσα από αυτόν, οι οποίες σε συνδυασμό με προγράμματα τοπικής ιστορίας είτε για μαθητές είτε για ευαισθητοποιημένους πολίτες μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε καλύτερα το παρελθόν. Τι καλύτερο από έναν οργανωμένο περίπατο σε ιστορικά μνημεία της περιοχής, ειδικά όταν δεν τα αντικρίζουμε καθημερινά και συχνά αγνοούμε τον συμβολισμό τους.
Τι θυμόμαστε λοιπόν και πώς, τι ξεχνάμε; Αυτό εξαρτάται πάντα και από τους πολιτικούς και από την εκάστοτε κυρίαρχη κουλτούρα.
* Δάσκαλος, M.Sc στη Δημόσια ιστορία
