Γράφει ο Χάρης Παπακώστας*
Σε κάθε πόλη και σε κάθε χωριό υπάρχουν μνημεία που λειτουργούν ως ιστορικές ενθυμήσεις και καταγραφές. Τα μνημεία αυτά -είτε πρόκειται για καλλιτεχνικές δημιουργίες, όπως γλυπτά και προτομές, είτε για διατηρητέα κτήρια ή άλλα κατάλοιπα μνήμης- βρίσκονται στον δημόσιο χώρο και αποτελούν τεκμήρια ιστορικής αφήγησης. Τα μνημεία αυτά αναδεικνύουν πτυχές του παρελθόντος και «συνομιλούν» με τους κατοίκους σε καθημερινή βάση. Μέσα από την παρούσα στήλη θα παρουσιάζεται κάθε φορά ένα μνημείο από την πόλη του Αιγάλεω με φωτογραφίες και ένα σύντομο ιστορικό σημείωμα. Στόχος της στήλης είναι να αποτελέσει αφορμή για να (ξανα)γνωρίσουμε τα μνημεία της πόλης μας και να «(ξανα)μιλήσουμε» μαζί τους.
Μνημείο Γενοκτονίας
του Ποντιακού Ελληνισμού
Το μνημείο, έργο του γλύπτη Αναστάσιου Γκιόκα, βρίσκεται στην πλατεία Αγίας Αικατερίνης, επί της οδού Ορυζομύλων στο Αιγάλεω (απέναντι από το 5ο Γυμνάσιο). Πρόκειται για δύο ορθογώνιες μαρμάρινες στήλες, στις οποίες είναι χαραγμένες μορφές. Στην πρώτη είναι χαραγμένες μορφές προσφύγων -ανάμεσα στις οποίες και μία ηλικιωμένη γυναίκα που στηρίζεται σε ένα μπαστούνι και ένα μικρό παιδί- να περπατούν κρατώντας στους ώμους τους σάκους, προφανώς, με τα υπάρχοντά τους. Στη βάση της πλάκας είναι χαραγμένη η φράση «ΜΝΗΜΕΙΟ ΤΟΥ ΠΟΝΤΙΑΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ 1914-1923. Στη δεύτερη στήλη, που είναι ψηλότερη από την πρώτη, είναι χαραγμένη μία γυναικεία μορφή σε όρθια στάση, σαφώς μεγαλύτερου μεγέθους από τις μορφές της πρώτης στήλης τις οποίες αντικρίζει από ψηλά, με φτερά στην πλάτη και ένα στεφάνι στα χέρια. Πρόκειται πιθανόν για απεικόνιση αγγέλου που προστατεύει τους ξεριζωμένους πρόσφυγες.
Το μνημείο είναι αφιερωμένο στη γενοκτονία του Ποντιακού Ελληνισμού. Η γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου συντελέστηκε ποικιλοτρόπως, σε διαφορετικούς χρόνους και τόπους, και σε διάφορες φάσεις μεταξύ του 1914 και του 1923. Κατά τη δεκαετία αυτή έλαβαν χώρα πλήθος διωγμών, πυρπολήσεις χωριών, δολοφονίες και βίαιες εκτοπίσεις χριστιανικών πληθυσμών από την περιοχή του Πόντου. Τα παραπάνω εντάσσονταν σε ένα καλά οργανωμένο και συστηματικό σχέδιο των Νεότουρκων, με στόχο να εκδιώξουν από τα εδάφη της καταρρέουσας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας τις χριστιανικές μειονότητες. Αποτέλεσμα ήταν μια τεράστια ανθρωπιστική καταστροφή με ανυπολόγιστες και ανεπανόρθωτες συνέπειες.
Στην ευρύτερη περιοχή γύρω από το μνημείο -που τοποθετήθηκε εκεί το 2002- εγκαταστάθηκαν, κυρίως μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1960, πολλοί Πόντιοι πρόσφυγες, οι οποίοι εξ αρχής επιδίωξαν να διατηρήσουν ζωντανές τις μνήμες, τον πολιτισμό, τις παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμα που έφερναν μαζί τους από τις πατρίδες που εξαναγκάστηκαν να αφήσουν. Ίδρυσαν έναν ιδιαίτερα δραστήριο πολιτιστικό σύλλογο την «Ένωση Ποντίων Αιγάλεω» καθώς και την ποδοσφαιρική ομάδα «Α.Ο. Ελλάς Ποντίων». Οι Πόντιοι πρόσφυγές του Αιγάλεω -όπως άλλωστε και οι Πόντιοι που εγκαταστάθηκαν και σε άλλες περιοχές της Αττικής αλλά και ολόκληρης της Ελλάδας- γρήγορα ενσωματώθηκαν στην τοπική κοινωνία και έγιναν ενεργά μέλη της, προσφέροντας τόσο σε επαγγελματικό όσο και σε πολιτισμικό επίπεδο στην εξέλιξη της πόλης.
Στον χώρο του μνημείου πραγματοποιούνται κάθε χρόνο εκδηλώσεις μνήμης υπό την αιγίδα του Δήμου Αιγάλεω και της Ένωσης Ποντίων Αιγάλεω, με αφορμή την 19η Μαΐου, που έχει καθιερωθεί ως ημέρα μνήμης της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου. Οι εκδηλώσεις, όπως και το ίδιο το μνημείο, έχουν ως στόχο να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη της γενοκτονίας για τις επόμενες γενιές Ποντίων και όχι μόνο.
