Γράφει ο Δημήτρης Φιλελές
Λογοτέχνης, Φωτογράφος,
http://dimitrisfileles.blogspot.com/
Ένα από τα πιο αξιόλογα οικοδομήματα του ενοποιημένου αρχαιολογικού χώρου της Ακρόπολης και της Αρχαίας Αγοράς, στις παρυφές του Παρθενώνα, είναι το κτίσμα της Στοάς του Αττάλου. Βρίσκεται στον ίδιο χώρο με τον ναό του Ηφαίστου και της Αθηνάς Εργάνης, γνωστού και ως Θησείο, του 5ου π.Χ. αιώνα και με τον βυζαντινό ναό των Αγίων Αποστόλων του Σολάκη του 11ου μ.Χ. αιώνα, που είναι χτισμένος πάνω σε μέρος των θεμελίων των αρχαίου Νυμφαίου του 2ου μ.Χ. αιώνα.
Ο ηγεμόνας του ελληνιστικού βασιλείου της Περγάμου Άτταλος Β΄ ο Φιλάδελφος (220 π.Χ.-138 π.Χ.), μία από τις σημαντικότερες πολιτικές, διπλωματικές και στρατιωτικές φυσιογνωμίες του μικρασιατικού Ελληνισμού, είναι ο δωρητής του οικοδομήματος που η κατασκευή του ξεκίνησε το 159 π.Χ. και ολοκληρώθηκε το 148 π.Χ. Το αρχικό ιδιαίτερου κάλλους επίμηκες κτίσμα αποτελούνταν, όπως και σήμερα, από ισόγειο και πρώτο όροφο. Σύμφωνα με τις πηγές και τις αρχαιολογικές μελέτες και έρευνες, χτίστηκε και χρησιμοποιήθηκε ως χώρος εμπορίου. Οι κιονοστοιχίες του, δωρικού, ιωνικού και περγαμηνού ρυθμού, έδιναν ιδιαίτερη χάρη και κομψότητα στο οικοδόμημα, που ήταν χτισμένο με συνδυασμό πωρόλιθου και πεντελικού μαρμάρου.
Στο διάβα του χρόνου η Στοά του Αττάλου υπέστη την καταστροφική μανία των επιδρομέων και των κατά καιρούς κατακτητών της Αθήνας, ενώ παράλληλα η φθορά του χρόνου άφησε πάνω της τα ανεξίτηλα σημάδια της. Πρώτοι καταγράφονται οι Έρουλοι, γερμανικό φύλο που εισέβαλε στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία και λεηλάτησαν την Αθήνα το 267 μ.Χ., πυρπολώντας τα μνημεία της – ανάμεσά τους τη Στοά του Αττάλου και τον ναό του Ηφαίστου.
Εξίσου καταστροφικό ήταν και το πέρασμα των Τούρκων και των Φράγκων από την Αθήνα. Η Στοά μετατράπηκε σε οχύρωμα, ενώ οι πέτρες των τοίχων της χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή οχυρωματικών πύργων κοντά στην Ακρόπολη.
Χρειάστηκε να φτάσουμε στο 1953, όταν η Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών της Αθήνας, μαζί με τις ανασκαφές των ερειπίων της Αρχαίας Αγοράς, ξεκίνησε και την αναστήλωση της Στοάς του Αττάλου, που διάρκεσε τρία ολόκληρα χρόνια. Το νέο κτίσμα ανεγέρθηκε με την εποπτεία του εξειδικευμένου αρχιτέκτονα και αρχαιολόγου Ιωάννη Τραυλού, υπεύθυνου για πολλές παρόμοιες εργασίες εντός και εκτός Ελλάδας.
Η νέα Στοά Αττάλου είναι λίγο μικρότερη σε διαστάσεις σε σχέση με την αρχική και στεγάζει το Μουσείο της Αρχαίας Αγοράς. Τόσο στον εξωτερικό όσο και στον εσωτερικό χώρο της Στοάς ο επισκέπτης έχει τη δυνατότητα να θαυμάσει μία πλούσια συλλογή αγαλμάτων, αγγείων, οικιακών σκευών, κοσμημάτων, νομισμάτων, κτερισμάτων, όπλων, αλλά και μικροαντικειμένων της ύστερης αρχαιότητας.
Κάθε χρόνο ένας μεγάλος αριθμός επισκεπτών από τις άκρες της γης αλλά και από το εσωτερικό της χώρας περνάει το κατώφλι του φιλόξενου μουσείου για να πάρει μια γεύση από τα αξιόλογα εκθέματά του.
Στο προαύλιο της Στοάς, ανάμεσα στην εντυπωσιακή κιονοστοιχία και στον τοίχο του κτηρίου είναι παραταγμένα σε σειρά μια πληθώρα αγαλμάτων που, αν και κατά το πλείστον ακρωτηριασμένα από φυσικά φαινόμενα ή από ανθρώπινο χέρι, έχουν ακόμα τη δύναμη να μας μεταφέρουν σε χώρο και χρόνο που παρήγαγε πολιτισμό.
Είναι εντυπωσιακό το άγαλμα της Ιπτάμενης Νίκης που χρονολογείται περί το 400 π.Χ. και κάποτε κοσμούσε τη Στοά του Ελευθερίου Διός, που χτίστηκε για να θυμίζει τις μεγάλες νικηφόρες μάχες των Αθηναίων.
Εξίσου αξιοθαύμαστο είναι και το ακέφαλο άγαλμα της θεάς Θέμιδας (πιθανολογούμενο) του 4ου π.Χ. αιώνα, που κάποτε ήταν τοποθετημένο στη Βασίλειο Στοά, στης οποίας τους τοίχους ήταν γραμμένοι οι νόμοι του Δράκοντα και του Σόλωνα.
Στο προαύλιο υπάρχουν επίσης τρία τέσσερα γυναικεία αγάλματα που αποδίδονται στην Αφροδίτη, τη θεά της ομορφιάς και του έρωτα. Εκείνο όμως που διακρίνεται για τη χάρη και την πλαστικότητά του είναι το άγαλμα της Αφροδίτης Υδριαφόρου από τον 2ο μ.Χ. αιώνα, που προέρχεται από το Νυμφαίο της Αρχαίας Αγοράς.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι προσωποποιήσεις της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, όπως τις έπλασε η δημιουργική φαντασία του καλλιτέχνη του 2ου μ.Χ. αιώνα. Και τα δύο έργα πιθανολογείται ότι κάποτε κοσμούσαν τη βιβλιοθήκη του Πανταίνου, κτίσμα κοντά στη Στοά του Αττάλου, που μέρος του σώζεται μέχρι σήμερα.
Επιβλητικό είναι και το υπεμέγεθες λατρευτικό άγαλμα του Απόλλωνα Πατρώου, πατέρα του Ίωνα και της φυλής των Ιώνων, έργο του ονομαστού γλύπτη και ζωγράφου Ευφράνορα. Μπορεί σήμερα να αποτελεί μουσειακό αξιοθέατο, όμως τον 5ο π.Χ. αιώνα ο θεός της μουσικής με τη λύρα του βρισκόταν εκεί που του άρμοζε· στο κέντρο του (ερειπωμένου πλέον) ναού του στη βορειοδυτική πλευρά της Αρχαίας Αγοράς.
Συνεχίζοντας την περιήγηση στον πρώτο όροφο του κτιρίου με την εξαιρετική θέα των πέριξ, ο επισκέπτης θα ομολογήσει ότι τα έργα γλυπτικής –και κυρίως τα εικονιστικά– βρίσκονται σε ευγενή άμιλλα με εκείνα του ισογείου.
Ιδιαίτερα έντονα είναι τα χαρακτηριστικά του προσώπου και το βλέμμα του γενειοφόρου άντρα με την πλούσια κόμη και τις ρυτίδες στο μέτωπο, έργο του 2ου μ.Χ. αιώνα.
Διακρίνεται για τη σεμνότητα που αποπνέει η προτομή της Ρωμαίας δέσποινας, πιθανότατα ιέρειας, με τις ευδιάκριτες πτυχώσεις του χιτώνα, έργο του 3ου μ.Χ. αιώνα.
Μαγνητίζει με την ομορφιά της η «ημιτελής κεφαλή νέου», έργο περί το 220 μ.Χ. Ο επισκέπτης έχει την αίσθηση πως αν πλησιάσει λίγο πιο κοντά, ίσως έχει την ευκαιρία να ανταλλάξει μερικές φιλικές κουβέντες με τον νεαρό που τυχαία έχει περάσει στην αιωνιότητα.
Αρχαία φαίνεται ότι είναι η τέχνη της αντιγραφής των σημαντικών έργων τέχνης. Απαιτείται δεξιοτεχνία και γνώση για να αποφασίσει ο γλύπτης του 2ου μ.Χ. αιώνα να αντιγράψει ένα έργο του 4ου π.Χ. αιώνα. Σε ποιον ανήκει όμως το κεφάλι που βλέπουμε; Στον στρατηλάτη Μέγα Αλέξανδρο ή στον Ευβουλέα, τον ιερέα της θεάς Δήμητρας; Δυστυχώς, δεν μπορούμε να έχουμε μια σαφή απάντηση, επειδή το έργο παρέμεινε ημιτελές. Ποιος λόγος απέτρεψε την ολοκλήρωση του έργου – η αδυναμία του καλλιτέχνη ή ο πανδαμάτορας χρόνος; Ούτε αυτό θα μάθουμε.
Μη νομίζετε, καλοί μου αναγνώστες, ότι σας έχω αποκαλύψει όλες τις ομορφιές της Στοάς του Αττάλου. Σας έχω δώσει μόνο μια μικρή γεύση της ομορφιάς που μπορείτε να απολαύσετε με τα ίδια σας τα μάτια, αφιερώνοντας μερικές ώρες κάποιου Σαββατοκύριακου. Σας βεβαιώνω ότι ο κόπος σας θα ανταμειφθεί.
