Κριτική κινηματογράφου
Γράφει ο Κώστας Βλάχος
Το 1925, είκοσι χρόνια από την εξέγερση του 1905 η οποία θεωρήθηκε προάγγελος της επανάστασης του 1917, ο μεγάλος Ρώσος σκηνοθέτης Σεργκέι Αϊζενστάιν αναλαμβάνει τη δημιουργία ενός φιλμ σχετικού με τα τραγικά γεγονότα που συνέβησαν εκείνη τη χρονιά.
Ο Αϊζενστάιν, σε ηλικία μόλις 27 ετών και μετά από γυρίσματα δέκα εβδομάδων, παραδίδει ένα έργο αξεπέραστο στην παγκόσμια φιλμογραφία και κατά γενική ομολογία το πιο επιδραστικό στην ιστορία του κινηματογράφου (μαζί με την ΓΕΝΝΗΣΗ ΕΝΟΣ ΕΘΝΟΥΣ και τη ΜΙΣΑΛΛΟΔΟΞΙΑ του Γκρίφιθ, αλλά και τον ΠΟΛΙΤΗ ΚΕΗΝ του Ουέλς).
Η ταινία αναφέρεται στη στάση του κατώτερου πληρώματος του θωρηκτού πλοίου Ποτέμκιν με αιτία τις απάνθρωπες συνθήκες που βιώνουν και που δεν υπολείπονται αυτών μιας ρωμαϊκής γαλέρας. Η ζητούμενη προσέγγιση των ναυτών και των εργατών της Οδησσού που έχουν κηρύξει γενική απεργία δεν θα γίνει εφικτή, ενώ ακολουθεί η σφαγή του λαού που περιγράφεται με συγκλονιστικό τρόπο στην περίφημη σκηνή στα σκαλιά της πόλης.
Η μεγάλη καινοτομία του Αϊζενστάιν ήταν στην εφαρμογή ενός νέου τύπου μοντάζ που έδωσε πρωτοφανή δύναμη στην αφήγηση και που ονομάστηκε διαλεκτικό ή ιδεολογικό μοντάζ. Ο Αϊζενστάιν ως μαρξιστής αποφάσισε να χρησιμοποιήσει τις εικόνες με διαλεκτικό τρόπο κατατάσσοντας τα πλάνα (κατά το μοντάζ) σε σχέση σύγκρουσης έτσι ώστε κάθε φορά να παράγεται μια νέα ιδέα, σκέψη ή αίσθημα. Η αφορμή δόθηκε όταν ο Αϊζενστάιν αντιλήφθηκε ότι η σύνδεση δύο αντίθετων μεταξύ τους πλάνων παράγει αποτέλεσμα που ξεπερνά κατά πολύ τη δύναμη του κάθε πλάνου χωριστά. Είναι μια επαναστατική πρόταση (ακόμα και σήμερα) που διαφοροποιείται πλήρως από το αφηγηματικό μοντάζ που χρησιμοποιούσε στην Αμερική ο Γκρίφιθ του οποίου θαυμαστής υπήρξε ο Αιζενστάιν.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι, για πρώτη φορά στη μέχρι τότε μικρή ιστορία του σινεμά, απουσιάζει η ατομική προσπάθεια (ο ήρωας) και πραγματικός πρωταγωνιστής είναι η μάζα (δηλαδή η εργατική τάξη).
Η ταινία έκανε πρεμιέρα τον Ιανουάριο του 1926 στη Μόσχα και ενώ στον Αϊζενστάιν καταλογίστηκαν στοιχεία φορμαλισμού, η ταινία άρεσε στον κόσμο με αποτέλεσμα σε λίγο καιρό να παίζεται σε όλη την τότε Σοβιετική Ένωση. Άξιο αναφοράς είναι ότι απαγορεύτηκε η προβολή της σε μερικές ευρωπαϊκές χώρες. Στην Ελλάδα προβλήθηκε για πρώτη φορά στις 26 Ιανουαρίου του 1952.
