Γράφει ο Δημήτρης Φιλελές
Λογοτέχνης, Φωτογράφος, http://dimitrisfileles.blogspot.com/
Το Πάσχα, η λαμπρή γιορτή των απανταχού χριστιανών που ταυτίζει την Ανάσταση της –πνευματικής κυρίως– ζωής με την Ανάσταση της φύσης, γιορτάζεται σ’ ολόκληρη την Ελλάδα με τελετουργική μεγαλοπρέπεια και κατάνυξη. Παράλληλα, όμως, με τη θρησκευτική διάσταση, το Πάσχα των Ελλήνων συνοδεύεται με ξεχωριστά τοπικά έθιμα, που συγχωνεύονται με αρχαίες λατρευτικές τελετές, συνυφαίνονται με τοπικές δοξασίες ή κρατούν ζωντανή τη μνήμη ιστορικών γεγονότων. Μια επιλεκτική αναφορά μπορεί να γίνει το έναυσμα αναζήτησης για όσους από τους φίλους αναγνώστες ενδιαφέρονται να μάθουν κάτι περισσότερο.
Στη Νάξο και σε όλες τις Κυκλάδες, το Σάββατο του Λαζάρου οι νοικοκυρές παρασκευάζουν τα Λαζαράκια, στενόμακρες φραντζόλες ή ψωμιά σε ανθρώπινο σχήμα, παραγεμισμένα με σταφίδες και άλλους ξηρούς, με μάτια από μοσχοκάρφια και διακοσμημένα με καρύδια. Αυτά τα ψωμιά προορίζονται για κατανάλωση τη Μεγάλη Παρασκευή, την αυστηρότερη μέρα νηστείας της Μεγάλης Εβδομάδας.
Σε πολλά μέρη της Ελλάδας την Κυριακή των Βαΐων γίνονται τα «βαγιοχτυπήματα». Αρχικά γίνονταν ανάμεσα στις νιόπαντρες γυναίκες, επειδή πίστευαν ότι τα βάγια έχουν γονιμοποιό δύναμη. Αργότερα το έθιμο επεκτάθηκε και στις άλλες γυναίκες και στα παιδιά, επειδή θεωρείται ότι τα κλαδιά της φοινικιάς (ή της μυρτιάς ή της δάφνης) έχουν και ιαματικές ιδιότητες. Παλιότερα, σε αγροτικές περιοχές, κρεμούσαν τα βάγια στα κλαδιά των οπωροφόρων δέντρων, για να μην πιάσουν αρρώστιες. Επίσης, τα παιδιά «καπνίζονταν» με βάγια, για να μην τα πιάνει το κακό μάτι. Και δεν ξεχνάμε ότι, κατά παράδοση, την Κυριακή των Βαΐων τρώμε πάντα ψάρι.
Στην Κέρκυρα, το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου από τα μπαλκόνια των σπιτιών πετάνε και σπάνε τους «μπότηδες», πήλινα κανάτια με στενό στόμιο και δυο χερούλια, δεμένα με κόκκινες κορδέλες και γεμάτα με νερό. Το έθιμο προέρχεται από την εποχή της Ενετοκρατίας στο νησί και συμβολίζει την απαλλαγή από την κακοτυχία. Οι Κερκυραίοι μαζεύουν τα κομμάτια και τα κρατούν στο σπίτι τους, για να τους φέρουν καλοτυχία και ευημερία.
Στον Βροντάδο της Χίου το έθιμο του ρουκετοπόλεμου, που έχει τις ρίζες του στην Τουρκοκρατία, συνεχίζεται μέχρι σήμερα ανάμεσα στις «αντίπαλες» εκκλησίες του Αγίου Μάρκου και της Παναγίας Ερυθιανής. Τα μεσάνυχτα του Μεγάλου Σαββάτου οι αντίπαλοι διασταυρώνουν τα πυρά τους, που έχουν ως στόχο το καμπαναριό της απέναντι εκκλησίας. Επειδή ποτέ δεν μπορούν να συμφωνήσουν ποιος είναι ο νικητής, οι αντίπαλοι ανανεώνουν το ραντεβού τους για την επόμενη χρονιά, ώστε με τον τρόπο αυτό να διαιωνίζεται το έθιμο.
Στην Ήπειρο και τη Μακεδονία, την Κυριακή του Πάσχα τα παιδιά αναβιώνουν το έθιμο του Ζαφείρη (που λέγεται και Μαγιόπουλο ή Φουσκοδέντρι). Ένα παιδί παριστάνει τον νεκρό Ζαφείρη, τα άλλα παιδιά τον νεκροστολίζουν και τον μοιρολογούν, μέχρι που κάποια στιγμή του φωνάζουν: «Σήκου, Ζαφείρη, σήκου!». Το παιδί σηκώνεται, τρέχει και κυνηγά να πιάσει τα άλλα παιδιά. Όποιο παιδί πιάσει, θα είναι ο νεκρός Ζαφείρης την επόμενη χρονιά.
Το κάψιμο του Ιούδα, ενός πάνινου ανθρώπινου ομοιώματος παραγεμισμένου με άχυρα και ξύλα, κρεμασμένου σε αυτοσχέδιο ικρίωμα, είναι ένα έθιμο που συναντάμε σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, στην Ερμιόνη, τη Λευκάδα, τη Μονεμβασιά, τη Θράκη και πολλά ακόμα μέρη. Ο Ιούδας ο Ισκαριώτης, ο προδότης του Ιησού για «τριάκοντα αργύρια», καίγεται το βράδυ της Ανάστασης ή το απόγευμα της Κυριακής του Πάσχα, συμβολίζοντας την απαλλαγή μας από κάθε λογής προδοσία.
Στο χωριό Καλύβια Λιμεναρίων της Θάσου, τη δεύτερη μέρα του Πάσχα αναβιώνει το έθιμο Για βρέξ’ Απρίλη μ’, που έχει τις καταβολές του στην αρχαιότητα και τη διονυσιακή λατρεία. Οι σημερινοί κάτοικοι του νησιού κάνουν επίκληση στην άνοιξη και τη φύση, στον ίδιο τον Θεό, με τελετουργικό χορό και τραγούδι, για να φέρει τη βροχή που θα κάνει τα αμπέλια να καρποφορήσουν και να έχουν καλή σοδειά.
Σε πολλά χωριά της βόρειας Ελλάδας, κυρίως της Πέλλας και της Καβάλας, αναβιώνει το έθιμο των αυγομαχιών, με καταγωγή από τα χώματα του μαρτυρικού Πόντου, που συμβολίζει την Ανάσταση του Χριστού και τη μάχη του καλού με το κακό. Κάποτε οι αυγομαχίες διαρκούσαν τρεις ολόκληρες μέρες και το έπαθλο του νικητή ήταν το σπασμένο αυγό του αντιπάλου του.
Στην Ιερισσό της Χαλκιδικής το πασχαλινό έθιμο είναι συνυφασμένο με την ιστορική μνήμη. Την Τρίτη του Πάσχα αναβιώνει Του μαύρου νιου τ’ αλώνι, που αφού ακουστούν πασχαλινά τραγούδια, κορυφώνεται με τον Καγκελευτό χορό, την αναπαράσταση της σφαγής τετρακοσίων κατοίκων της Ιερισσού κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του ’21. Στο τέλος του χορού, οι χορευτές περνούν κάτω από μια αψίδα με σπαθιά, σε ανάμνηση του τραγικού περιστατικού.
Εκτός, όμως, από τα τοπικά έθιμα, πολλοί είναι και οι θρύλοι και οι λαϊκές παραδόσεις που σχετίζονται με το Πάσχα. Γιατί πάντα στον λαό αρέσει το υπερφυσικό στοιχείο να εμπλέκεται με την πραγματικότητα και να γίνεται μέρος της.
Πρώτα και καλύτερα τα πασχαλινά αυγά, για τα οποία δεν είναι πλήρως εξακριβωμένο πού οφείλουν το κόκκινο χρώμα τους. Κατά μία από τις παραδόσεις, η Παναγία, κρατώντας ένα καλάθι με αυγά, ζήτησε από τους φρουρούς να της επιτρέψουν να δει τον Μονογενή Υιό της. Όταν αυτοί Της αρνήθηκαν, ένα δάκρυ Της κύλησε και έπεσε πάνω στα αυγά, που αμέσως πήραν κόκκινο χρώμα. Κατ’ άλλους, η Μαρία Μαγδαληνή έβαψε αυγά κόκκινα και τα προσέφερε στον Ρωμαίο αυτοκράτορα που θεωρούσε τόσο απίθανη την Ανάσταση του Ιησού όσο και τα αυγά να έχουν κόκκινο χρώμα. Μια άλλη παράδοση αναφέρει ότι όταν κάποια γυναίκα άκουσε ότι ο Χριστός αναστήθηκε, αρνήθηκε να το πιστέψει. Και είπε πως θα το πίστευε μόνο αν τα αυγά που είχε στο καλάθι της έπαιρναν κόκκινο χρώμα. Τα αυγά μονομιάς κοκκίνισαν και η γυναίκα πείστηκε.
Με τη σταύρωση του Χριστού συνδέεται επίσης ο κοκκινολαίμης (ή καλογιάννος), ένα μικροσκοπικό ωδικό πτηνό. Σύμφωνα με την παράδοση, είναι το πουλί που τράβηξε ένα αγκάθι από το στεφάνι του Εσταυρωμένου για να Του απαλύνει τον πόνο. Κάποιες σταγόνες αίμα έπεσαν στον λαιμό του και άφησαν για πάντα το ανεξίτηλο σημάδι τους στο σώμα του. Κάποιες άλλες κύλησαν και έπεσαν πάνω στο λουλούδι που βρισκόταν ακριβώς κάτω από τον σταυρό. Κι αυτό άπλωσε τα φύλλα του και τις ρούφηξε. Από τότε, όταν ανθίζει την άνοιξη, έχει το κόκκινο χρώμα τους. Είναι η γνωστή σε όλους μας παπαρούνα.
Ας αναλογιστούμε ότι «ο αμνός του Θεού, ο αίρων την αμαρτία του κόσμου» είναι κάθε άνθρωπος που πάσχει αβοήθητος δίπλα μας ή κάπου πιο μακριά. Ας προσπαθήσουμε αυτό το Πάσχα να είναι αληθινό, δηλαδή πιο ανθρώπινο! Καλή Ανάσταση σε όλους!
