Δημήτρης Φιλελές, Λογοτέχνης, Φωτογράφος
Πόρτα πόρτα στις γειτονιές της Αθήνας – α΄ μέρος
Η Αθήνα, από την εποχή που ανακηρύχθηκε επίσημα πρωτεύουσα του νέου ελληνικού κράτους, έχει υποστεί πολυάριθμες πολεοδομικές παρεμβάσεις. Αν και στόχος όλων αυτών των προσπαθειών ήταν, υποτίθεται, η δημιουργία μιας ανθρώπινης πόλης, τα αποτελέσματα δεν ήταν τις περισσότερες φορές τα αναμενόμενα. Κάπως έτσι καταλήξαμε στην Αθήνα του 21ου αιώνα, στην Ελλάδα της αντιπαροχής γενικώς, με την πλειοψηφία των συνοικιών να κατακλύζονται από τις πολυκατοικίες και τα διάφορα πολυώροφα κτίρια, ενώ όποιες από τις γραφικές γειτονιές έχουν απομείνει, διεκδικούν με αξιώσεις πρωταγωνιστικό ρόλο στο παρόν. Μια επιλεκτική βόλτα στις γειτονιές της Αθήνας μας αποκαλύπτει τα σημεία εκείνα της πόλης που οι κάτοικοι δίνουν καθημερινή μάχη για την καλαίσθητη εικόνα όχι μόνο του δικού τους χώρου αλλά και ολόκληρης της γειτονιάς τους.
Πέρα από οποιοδήποτε άλλο στοιχείο που προσδιόριζε τη μοναδικότητα μιας παλιάς αθηναϊκής μονοκατοικίας, κυρίαρχη ήταν πάντα η μορφή της εξώπορτας που απεικόνιζε όχι μόνο την ιδιαίτερη αισθητική αλλά και την οικονομική ευρωστία του ιδιοκτήτη. Κάθε πόρτα έκλεινε πίσω της –και εξακολουθεί να κλείνει στο βαθμό που αυτό είναι εφικτό– τις προσωπικές στιγμές, τις ιστορίες των ανθρώπων και την ιδιωτικότητα κάθε οικογένειας. Λιγοστές πλέον οι μονοκατοικίες που με κόπο πολύ προσπαθούν οι ιδιοκτήτες τους (κατά πλειοψηφία κληρονόμοι) να συντηρήσουν, λιγοστή και η ομορφιά που μας απόμεινε να βλέπουμε και να θαυμάζουμε καθώς περιδιαβαίνουμε τα στενά στις γειτονιές του κέντρου της πρωτεύουσας.
Θησείο
Έχουμε ήδη αναφερθεί σε προηγούμενο άρθρο στις εντυπωσιακές πόρτες αυτής της γειτονιάς, που έχει καταφέρει μέχρι σήμερα να διατηρήσει ένα μέρος από την παλιά της αίγλη, ένα μέρος από εκείνα τα στοιχεία που κάνουν κάθε σπίτι ξεχωριστό και μας χαρίζουν απλόχερα την ομορφιά της ανομοιομορφίας, την τρυφερή αίσθηση της διαφορετικότητας, την άοκνη προσπάθεια των ανθρώπων να αφήσουν με όποιο τρόπο μπορεί ο καθένας το αποτύπωμά του στον χρόνο, την ανάμνησή του σε όσους επιλέγουν να τον θυμούνται μέσα από αυτά που ονομάζουμε «άψυχα», αλλά παραμένουν τόσο «ομιλητικά» όταν το κουβάρι των αναμνήσεων ξεδιπλώνεται.
Το κτίσμα με την επιβλητική δίφυλλη πόρτα στην οδό Δημητρίου Αιγινήτου, που φιλοξένησε αμέτρητα κινηματογραφικά συνεργεία και δημοφιλείς αστέρες της μεγάλης οθόνης (Εξαρχάκος, Λάσκαρη, Φέρτης, Κατράκης, Βέγγος κ.λπ.) της ακμής του «εμπορικού» κινηματογράφου, στέκεται ακόμα όρθιο, δίνοντας τη μάχη με τον χρόνο και εμφανή τα σημάδια της φθοράς.
Το σπίτι της οδού Οτρυνέων 13 έχει και αυτό τη δική του μακρόχρονη ιστορία, με την πόρτα του να είναι μεν περιποιημένη, αλλά με το ηλεκτρικό κουδούνι να έχει μάλλον αχρηστέψει το ρόπτρο, που παραμένει στην ίδια θέση ως στοιχείο διακοσμητικό πλέον.
Δίπλα στην εκκλησία της Αγίας Μαρίνας, στον ομώνυμο δρόμο, στους αριθμούς 12 και 16, οι νέοι ιδιοκτήτες επιμένουν να διατηρούν ζωντανή την παράδοση της μονοκατοικίας, όχι μόνο με την περιποίηση του οικήματος αλλά και του περιβάλλοντος χώρου, με τα φυτά στις γλάστρες να δίνουν χρώμα στην άχρωμη καθημερινότητα.
Παρόμοια είναι η εικόνα και σε άλλους δρόμους της ιστορικής αυτής συνοικίας. Αν σας φέρει ο δρόμος ή η περιέργεια, περάστε από την οδό Φλαμαρίων για να θαυμάστε την επιβλητική εξώπορτα στον αριθμό 4 (με χρονολογία κτίσης του οικήματος 1915), ή από τις οδούς Επταχάλκου (στους αριθμούς 7 και 9), Ακάμαντος (στον αριθμό 16), Ηλία Πουλοπούλου (στους αριθμούς 4 και 42), όπου ακόμα σώζονται οι πόρτες με τη μοναδική καλαισθησία και την πρωτοτυπία από το χέρι του ξυλουργού και του σιδερά, που δούλεψαν με μεράκι πρώτα και ύστερα για την εξασφάλιση του επιούσιου. Απέναντι στις ομοιόμορφες και ακαλαίσθητες τζαμαρίες και πόρτες των πολυκατοικιών, μας οδηγούν νοερά σ’ έναν τρόπο ζωής που οι μικρές χαρές της καθημερινότητας έχουν τον πρώτο λόγο.
Άνω και Κάτω Πετράλωνα
Στην είσοδο των Άνω Πετραλώνων, στην οδό Τριών Ιεραρχών 1, το παλιό διώροφο με τη μεγάλη ξύλινη εξώπορτα και τις καμπυλόγραμμες σιδεριές δηλώνει τον χαρακτήρα της γειτονιάς. Στο ίδιο οίκημα υπήρχε (και υπάρχει ακόμη αλλά όχι με την ίδια μορφή) το ψιλικατζίδικο του Γιώργου. Εκεί συγκεντρωνόταν όλη η πιτσιρικαρία που ήθελε να ανταλλάξει τα ήδη διαβασμένα εβδομαδιαία περιοδικά (δύο προς ένα) ή να αγοράσουμε κάποια παλιά τεύχη σε χαμηλότερη τιμή.
Χωρίς την αίγλη του Θησείου, αλλά σαν τη γλάστρα που ποτίζεται εξαιτίας του βασιλικού, τα Άνω Πετράλωνα εξακολουθούν να έχουν κάτι από το άρωμα του παρελθόντος. Πολλές μονοκατοικίες υπάρχουν ακόμη, ίσως αλλάζουν ιδιοκτήτες, αλλά και αυτοί επιδιώκουν τη διατήρηση της εικόνας της γειτονιάς. Στην οδό Τρώων, στην οδό Δημοφώντος, στην οδό Μυρμιδόνων αλλά και σε πολλά ακόμα σημεία, οι κάτοικοι φαίνεται να κερδίζουν το στοίχημα της αναβίωσης και της ανάδειξης της παλιάς γειτονιάς.
Αντίθετα, στα Κάτω Πετράλωνα, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Η αντιπαροχή έκανε θραύση από τη δεκαετία του ’70. Και από τότε μέχρι σήμερα ελάχιστες μονοκατοικίες παραμένουν όρθιες, οι περισσότερες σε κατάσταση ερείπωσης. Η οικονομική κατάσταση, προφανώς, των ιδιοκτητών τους και η αδυναμία συντήρησης δεν θα αργήσει να τις οδηγήσει στη διαδικασία της εκποίησης. Το μη χείρον, βέλτιστον.
Μεταξουργείο και πέριξ
Ίσως οι κάτοικοι του Μεταξουργείου δικαιούνται περισσότερο από κάθε άλλον να πιστεύουν πως τους ξέχασε ο Θεός. Λίγα βήματα από το κέντρο της Αθήνας, ένα μεγάλο κομμάτι της γειτονιάς έχει μετατραπεί σε γκέτο των οίκων ανοχής για πάνω από έξι δεκαετίες (το κακό ξεκίνησε με τον χουντοδήμαρχο Δημήτρη Ρίτσο).
Το χρώμα της γειτονιάς εξαργυρώθηκε στον βωμό του χρήματος και των πολιτικών συμβιβασμών (ή και συναλλαγών), τα σπίτια διαμορφώθηκαν κατάλληλα για τις ανάγκες του αρχαιότερου επαγγέλματος και η παραδοσιακή μορφή τους αλλοιώθηκε οριστικά. Οι ξύλινες εξώπορτες έδωσαν τη θέση τους σε σιδερένιες πόρτες ασφαλείας, τα παραθυρόφυλλα παραμένουν ερμητικά κλειστά και τα μπαλκόνια με τις διακοσμητικές σιδεριές είναι παραδομένα στη φθορά του χρόνου. Προφανής είναι και η συνευθύνη των ιδιοκτητών που παραχώρησαν τα σπίτια τους έναντι αδρού, ενδεχομένως, τιμήματος.
Πάντα όμως υπάρχει ένα αισιόδοξο μήνυμα, όπως η μονοκατοικία της οδού Μεγάλου Αλεξάνδρου 19, που αντί να παραδοθεί στον πειρασμό του χρήματος, παραμένει κλειστή στους ανθρώπους αλλά ανοιχτή και φιλόξενη στα περιστέρια που κατακλύζουν τις πόρτες και τα μπαλκόνια της.
Υπάρχουν βέβαια και εκείνοι οι «αμετανόητοι» Μεταξουργιώτες που παραμένουν στα σπίτια τους και αντιστέκονται σθεναρά· και όπως μου είπε μια ευγενική κυρία στην οδό Παραμυθιάς (και όχι Παραμυθίας): «Ό,τι βγάζουμε κάθε χρόνο, το δίνουμε για να συντηρήσουμε τα σπίτια μας, αφού κανείς δεν ενδιαφέρεται».
Παρήγορο είναι ότι η τάση αυτή μεταφέρεται βαθμιαία και σε άλλες γειτονικές –μέχρι πριν λίγο καιρό υποβαθμισμένες– συνοικίες, όπως η περιοχή του Προφήτη Δανιήλ, ακολουθώντας τον δρόμο που χάραξε το Γκάζι και ο Βοτανικός.
Δημήτρης Φιλελές
